Animacja językiem podświadomości

Film animowany to metafora i iluzja rzeczywistości, posiadająca nieograniczone możliwości operowania tworzywem, która przybiera coraz nowe formy kulturowe – począwszy od konsekwentnego kina autorskiego od dziesięcioleci tworzonego przez nielicznych reżyserów animacji, a skończywszy na oprawie graficznej kanałów telewizyjnych czy użytkowych wizualizacji muzyki.

Podążając za słowami Krzysztofa Stanisławskiego:

„Taka jest właśnie skala osiągnięć współczesnej animacji – na jej dwóch biegunach znajdują się filmy wykonane najdoskonalszymi narzędziami – komputerowe i holograficzne – oraz paradoksalnie – najprymitywniejszymi: zwariowane cartoony i non-camerowe rękodzieła” .

Poetyka filmu animowanego ujawnia się przede wszystkim w zintegrowaniu wszystkich elementów, na które składa się dzieło.

„W filmie plastyka nie występuje samodzielnie, zostaje zintegrowana, zespolona ze wszystkimi innymi tworzywami, składnikami tego, co w końcu, w ostatecznym rezultacie tworzy FILM – to znaczy i muzyka, i dźwięk, i słowo, i uformowanie operatorskie obrazu, i plastyka, i decyzje inscenizatorskie reżysera, i szereg innych, równie ważnych elementów, składa się na wspólną całość” – stwierdza reżyser filmów animowanych Mirosław Kijowicz.

Nawet jeśli jeden z elementów składowych podporządkowuje sobie inne, ważne jest, żeby to podporządkowanie odbywało się w logiczny i pełny sposób, zgodnie z kierunkiem obranym przez reżysera-plastyka. Musi on pamiętać, że jego dzieło ma sprawdzić się w ruchu. Anegdota zawierająca szereg informacji nie zostanie odebrana za pomocą pojedynczych kadrów, ale całych ujęć, gdyż, jak zauważa Kossakowski:

„Plastyka filmowa nie jest jednym przedmiotem w znaczeniu materialnym, lecz zjawiskiem, które drzemiące w tysiącach klatek taśmy każdorazowo dzieje się w procesie projekcji” .

Film animowany służy do pokazania rzeczy nierealnych, np. reakcji i stanów bohaterów niemożliwych do zrealizowania w rzeczywistości, przez co charakteryzuje go gęstość symbolu, skondensowanie, umowność, przerysowanie i skrót myślowy.

W przypadku Pchły Szachrajki, skala odniesień i symboli będzie dużo mniejsza, gdyż mamy do czynienia z filmem skierowanym do mało doświadczonego i ukształtowanego intelektualnie widza, w porównaniu
do symbolicznych filmów Piotra Dumały, gdzie plastyka w filmie zyskała głównie artystyczną funkcję. To widz w dużej mierze decyduje o doborze przez artystę środków wyrazu, ponieważ inaczej tworzy się, odbiera i analizuje film animowany dla dzieci, chętnie odwołujący się do baśni i bajek (np. adaptacje poezji Brzechwy), inaczej dla dorosłych (np. intelektualne filmy Lenicy).

Film animowany poprzez coraz większy zakres funkcjonowania stanowi problem wciąż nastręczający różnorodne pytania.

„Czy technika zdjęć poklatkowych – rejestracji faz, które dopiero w umyśle widza tworzą złudzenie ruchu – niesie wraz z innym rodzajem percepcji także inny rodzaj przekazu?” – czytamy w Polskim filmie animowanym.

Animacja często jest nadinterpretowana, łączona z jednym, wybranym nurtem i istniejąca w oderwaniu od innych sztuk i rodzajów filmu. Po latach zepchnięcia na margines kulturowy, od niedawna znów zaczyna pełnić rolę nośnika głębokich treści, czego dowodem są powyższe filmy. Jak pisze Jerzy Armata o formie filmów Juliana Antonisza:

„Non camera nie jest już dla twórcy celem, a środkiem do realizacji innych ważniejszych celów. To już nie zabawa w kino, eksperyment, lecz prawdziwe kino, starające się podać – przy pomocy właśnie tej niezwykle trudnej metody – konkretne, często skomplikowane treści” .

Na przykładzie filmów animowanych Dumały można stwierdzić, iż pozornie ograniczona forma filmu animowanego nie kłóci się z takimi gatunkami jak czarna komedia czy powieść psychologiczna oraz z uniwersalnym przesłaniem dzieł tego typu. Szczególnie pole treściowe animacji artystycznej jest szerokie i swoim zasięgiem obejmuje tematykę równie różnorodną co film fabularny czy dokumentalny. Doskonale wyraża zarówno istotne kwestie społeczno-polityczne (np. Nowy Janko Muzykant Juliana Antonisza), jak i psychologiczno-egzystencjalne (Łagodna, Franz Kafka, Zbrodnia i kara Piotra Dumały).

„[Animacja] jest językiem naszej podświadomości, naszych snów, którymi nie posługujemy się na co dzień. […] to język wariatów – niezbędny do tego, byśmy byli normalni” – mówi Dumała.

Połączenie obrazu z ruchem i dźwiękiem daje twórcom całkowitą swobodę, nieograniczoną potrzebami i możliwościami żywych aktorów. Pozwala łączyć, parodiować bądź naśladować gatunki i konwencje artystyczne, osiągając tym samym zaskakujące efekty i przekraczając wszelkie granice niemożliwego.