Biografia reżysera Jana Lenicy

„Był rok 1957, kiedy dwaj jeszcze młodzi, ale już uznani i z dużym dorobkiem graficy, Jan Lenica i Walerian Borowczyk, postanowili robić filmy” – tak zaczął swój Wstęp do twórczości filmowej Jana Lenicy Marcin Giżycki.

Zgodnie z ówczesnym kierunkiem w sztuce, który opierał się na szukaniu inspiracji we wszystkim co abstrakcyjne, eksperymentalne i nowoczesne, artyści jako pierwsi zerwali z obowiązującą w polskim kinie baśniową formułą filmu animowanego, propagując swoją symboliczną i zbliżoną do surrealizmu twórczością wolność wypowiedzi i podnosząc film animowany do poziomu sztuki poważnej. Co ciekawe, oryginalność filmów Borowczyka i Lenicy polegała na ich niewiedzy. Giżycki wspomina o Lenicy:

„Kiedy zaczynał karierę filmowca, ze współczesnej produkcji znał jedynie wyrywkowo twórczość McLarena i dwa lub trzy filmy czeskie. Nie wywarły one na nim żadnego wpływu. Znalazł sobie technikę wycinanki, bo wydawała się najwłaściwsza do reprodukcji jego rysunków” .

Mimo że Lenicę, podobnie jak Borowczyka, interesowało kino Mélièsa i wczesnej awangardy francuskiej, skłaniał się on bardziej w kierunku filmów Feuillade’a o Fantomasie i burlesek Chaplina, stopniowo udoskonalając swój warsztat i próbując różnych technik – od kolażu z elementami rycin, przez ograniczoną, secesyjną kreskę i plamę barwną, po animowany film aktorski.

O tym, co charakterystyczne dla twórcy pisze Mieczysław Porębski:

„[…] w filmach Lenicy […] przez to, co niewątpliwie filmowe, przeziera jeszcze od czasu do czasu to, co jest przede wszystkim malarsko – graficzne: znajome smakowitości i smaki, dowcipy i chwyty ze świata specyficznych wartości współczesnego plakatu, kolażu, satyry rysunkowej, a także twórczości sztalugowej – zawsze zresztą oryginalnej i najlepszego gatunku”.

Życiorys Jana Lenicy

Jan Lenica urodził się 4 stycznia 1928 roku w Poznaniu. Był artystą plastykiem, krytykiem sztuki, scenarzystą i reżyserem filmów animowanych. Studiował architekturę na Politechnice Warszawskiej. Dyspozycje rodzinno-środowiskowe skierowały go w stronę twórczości rysunkowo – malarskiej (był synem malarza Alfreda Lenicy, u którego zdobywał praktykę).

Od 1945 roku artysta pracował jako rysownik, od 1948 roku publikował teksty krytyczne na temat grafiki, plakatu i karykatury, a od 1950 roku był redaktorem graficznym tygodnika „Szpilki”, gdzie debiutował rysunkami satyrycznymi. Znany jest jako jeden z twórców polskiej szkoły plakatu (sam po raz pierwszy użył tej nazwy jako tytułu jednego ze swoich artykułów, jest też autorem ponad 200 plakatów teatralnych i filmowych).

Zasłynął również jako wykładowca. W 1954 roku Lenica został asystentem w katedrze plakatu warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W 1974 roku prowadził wykłady na temat plakatu na uniwersytecie Harvarda w Cambridge (Massachusetts), w latach 1979-1985 kierował katedrą filmu animowanego na uniwersytecie w Kassel, a od 1986 do 1994 roku był profesorem plakatu i grafiki w Hochschule der Künste w Berlinie.

W 1957 roku wraz z Walerianem Borowczykiem zrealizował swój pierwszy film animowany. Był sobie raz przyniósł rozgłos twórcom i zapoczątkował rewolucję w dziedzinie animacji. Ukończywszy prace nad filmem obaj twórcy zgodnie orzekli:

„Najchętniej wrócilibyśmy do Mélièsa. Tam gdzie obraz przeważa i gdzie dominuje element ruchu. Nie chcemy ograniczać się do jednego gatunku stylistycznego (na przykład filmu animowanego), ale sięgać do wszystkiego, co pobudza wyobraźnię, wzrusza i śmieszy, bawi oko”.

Rok później powstało ich drugie wspólne dzieło pt. Dom. To oryginalne i pełne symboli i niedomówień dzieło zrealizowany zostało różnymi technikami i nagrodzone Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Eksperymentalnych w Brukseli w 1958 roku. W roku następnym Lenica samodzielnie zrealizował film pt. Monsieur Tête, laureata nagród festiwali w Paryżu, Oberhausen i Tours. W 1960 roku nakręcił omówionego dalej Nowego Janka Muzykanta, a dwa lata później powstał bodaj najważniejszy film Lenicy – Labirynt. W obrazie tym, do dzisiaj uważanym za jedną z najlepszych animacji na świecie (piąte miejsce w rankingu według plebiscytu ogłoszonego na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Animowanych Annecy), twórca podjął problem konfrontacji człowieka ze współczesnością.

W 1963 roku Lenica opuścił kraj, a powstałe później filmy animowane: Nosorożec (1963), A (1964), Droga do sąsiada (1966), Fantorro – ostatni sprawiedliwy (1972), Krajobraz (1974), Ubu Król (1975), Ubu Król i Wielki Bandzioch (1979) oraz Wyspa R. O. zrealizował we Francji, Niemczech i w Stanach Zjednoczonych. Zmarł 5 października 2001 roku w Berlinie.